ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ನ್ಯೂಸ್, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ:
ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಅದು ರಾಜಶಕ್ತಿ, ಸೈನಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಕಲೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಜನಜೀವನ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಂಪರೆಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ರಾಜೋತ್ಸವವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕಾದರೆ ನಮ್ಮ ಗಮನ ಮೊದಲು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾನವಮಿಯತ್ತ ಹೋಗಬೇಕು. ಹಂಪಿಯ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾನವಮಿ ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜವೈಭವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ನವರಾತ್ರಿಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜನ ವೈಭವ, ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿ, ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಕ್ರೀಡೆ, ವಿವಿಧ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಹೀಗಾಗಿ ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯ ಉತ್ಸವವೆಂದು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರಾಜೋತ್ಸವವೆಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತ.
ಈ ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವದ ವೈಭವವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ನೆನಪಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕವೇ ಹಂಪಿಯ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ. ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ರಾಜ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ವೇದಿಕೆ ಇಂದು ಕೂಡ ಆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಮೌನ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ, ದಸರಾ ದಿಬ್ಬ ಅಥವಾ ವಿಜಯದ ಮನೆ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಅಥವಾ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯೊಂದಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1513ರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಡಿಶಾದ ಉದಯಗಿರಿ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಈ ಸ್ಮಾರಕಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇದರ ನಿಖರ ನಿರ್ಮಾಣ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಒಂದೇ ಘಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಇದರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸ. ಮಹಾನವಮಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಈ ಎತ್ತರದ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಸವದ ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವಿವರಣೆಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.
ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ವಿಶೇಷತೆ ಅದರ ಎತ್ತರದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿಯೇ ವಿಜಯನಗರದ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ರಾಜೋತ್ಸವದ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಅಡಗಿವೆ. ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಸೈನಿಕರು, ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆಗಳು, ನೃತ್ಯಗಾರರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಜೀವನದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವವು ಎಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದರ ಕಲ್ಪನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆನೆ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಚಿತ್ರಣವು ವಿಜಯನಗರದ ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರದೆ ರಾಜಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಸೈನಿಕರ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಅಲಂಕೃತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕಲಾವಿದರ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಮಹಾನವಮಿಯನ್ನು ಒಂದು ಬೃಹತ್ ರಾಜೋತ್ಸವವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ್ದವು.
ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಅದರ ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥ. ವಿಜಯನಗರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಮಂತರು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಮಹಾನವಮಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು, ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಜನಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರ ರಾಜಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭವೂ ಆಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಸಾಮಂತರು ತಮ್ಮ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅದು ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದ್ದರೂ, ರಾಜಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.
ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿಯ ವೈಭವದ ಕುರಿತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಪ್ರವಾಸವಿವರಣೆಗಳು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅಬ್ದುರ್ರಜಾಕ್, ಡೊಮಿಂಗೊ ಪಾಯ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫೆರ್ನಾವೊ ನೂನಿಜ್ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಧಾನಿಯ ವೈಭವ, ರಾಜದರ್ಬಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸೈನಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ ಮತ್ತು ರಾಜೋತ್ಸವಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾಯ್ಸ್ ಮತ್ತು ನೂನಿಜ್ ಅವರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಜನಸಂದಣಿ, ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳ ಬಳಕೆ, ಸೈನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ವೈಭವದ ಕುರಿತು ಹಲವು ವಿವರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವಿವರಣೆಗಳು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳು, ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಬಳಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲದೆ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಜೋಡಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೊಂಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಸ್ಪರ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ, ರಾಜನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ, ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ, ಸೈನಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಉತ್ಸವದೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ರಾಜನನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪಾಲಕನಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಈ ಉತ್ಸವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಕಲೆ, ಮೆರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಭ್ರಮಗಳು ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದವು. ಹೀಗಾಗಿ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಲೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ದೃಶ್ಯ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.
ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ ಕುಸಿದ ನಂತರವೂ ಅದರ ಅನೇಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜೋತ್ಸವ ಪರಂಪರೆಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದವು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಕಾಲದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವಾಗ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಧಾನಿ ಹಂಪಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಈ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜೋತ್ಸವದ ಪರಂಪರೆಯೂ ಹೊಸ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿಯೇ ನೇರವಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ, ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ರಾಜೋತ್ಸವದ ವಿಶಾಲ ಪರಂಪರೆ ನಂತರದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ.
ಕ್ರಿ.ಶ. 1610ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಪ್ರಥಮರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ಇಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗತಿ. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಸರಾ ಉತ್ಸವವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆ, ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳ ಅಲಂಕಾರ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜದರ್ಬಾರದ ವೈಭವವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಇಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆ, ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಭ್ರಮದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಹಂಪಿಯ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದಿಂದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾವರೆಗೆ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೇರ ನಕಲು ಅಥವಾ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಆಚರಣೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸದೆ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಬಂದ ರಾಜೋತ್ಸವ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸ.
ಲೇಖನ: ಡಾ. ಜಿ.ವಿ. ಮಂಜುನಾಥ, ಉಪನ್ಯಾಸಕರು, ಕೊಟ್ರೆ ನಂಜಪ್ಪ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಹೊಳಲ್ಕೆರೆ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ.
